Əsas elmi nəticələr

2017-CI İLDƏ ƏLDƏ EDILƏN MÜHÜM NƏTICƏLƏR:

 PROBLEM

Mineral və bərpa olunan xammal emalının fiziki-kimyəvi əsasları və yeni qeyri-üzvi funk­si­onal materialların sintezi.

MÖVZU 1: Respublikanın filiz və qeyri-filiz mineral xammal ehtiyatlarının kompleks emal texnologiyasının elmi əsaslarının yaradılması

 

MÜHÜM  NƏTİCƏ

1. Acınohur titanmaqnetit konsentratının təbii qazla reduksiyası vasitəsilə və bioaktiv xitozan (0,01%) modifikatorundan istifadə etməklə titan 4-oksidin rutil və anataz forma­ları­nın istiqamətli sintezinin optimal rejimi və parametrləri müəyyən edilmiş və prosesin tex­no­loji sxemi verilmışdır.

 

İcraçılar: kimya üzrə elmlər doktoru, professor Asif Məmmədov, elmi işçi  Afəridə Qasımova, kimya üzrə fəlsəfə doktoru Qasım Səmədzadə

 

Гасымова А.М., Самедзаде К.М., Келбалиев Г.И., Мамедов А.Н., Шадлинская Г.В. Вос­становление титаномагнетитовых концентратов метаном для получения железного порошка и анатаза.//Фундаментальные Исследования. Москва, 2017, № 9(1). c.36-41

 

MÖVZU 2: Yüksək texnologiyalar üçün yeni qabaqcıl qeyri-üzvi funksional  materi­alların istiqamətli sintezinin elmi əsaslarının yaradılması

1. Lantanoidlərin qallium sulfid tərkibli şüşələri alınmış, onlarda həyəcanlanma (l=976 nm) zamanı şüalanmanın infraqırmızı sahədən görünən sahəyə keçməsi müşahidə edilmişdir ki, bu da həmin maddələrdən antistoks lüminofor kimi optiki lifli rabitə xətlərində və gecəgörmə cihazlarında istifadə edilməsini mümkün edir.

 

İcraçılar: kimya üzrə elmlər doktoru, professor İxtiyar Bəxtiyarlı, kimya üzrə fəlsəfə doktoru Ruqsana Qurbanova

 

Bakhtiyarly I.B., Abdullayeva A.S., Kurbanova R.D., Karimov P.I. The ternary system Ln2S3-Ga2S3-EuS and glass formation.//Azerbaijan Chemical journal, 2016, № 3,p.113-121.

 

2. Günəş batareyalarında istifadə edilən CdS birləşməsinin fotohəssaslığından daha yüksək fotohəssaslığa və daha geniş spektr sahəsinə malik Cd3As2S3Se3 birləşməsi sintez edilmiş, onun optiki və fotoelektrik xassələri öyrənilmiş və fotorezistor kimi günəş batareyalarında istifadə olunmasının perspektivliyi göstərilmişdir.

 

İcraçılar: kimya üzrə elmlər doktoru, professor İmir Əliyev, kimya üzrə fəlsəfə doktoru Ceyran Əhmədova (Adıyaman Universiteti, Türkiyə Respublikası)

 

Imir I. Aiyev, Ceyran A.Ahmedova,  Farzaliyev A.A. Phase equlibria in the As2Se3-

Tl3As2S3Se3  system and properties of alloys. //Chemistry and chemical technology.  2017. Vol. 11, No. 2, p. 138–143.  

 

PROBLEM

Katalizin fundamental əsaslarının inkişaf etdirilməsi, yeni katalizatorların və adsorbent­lərin yaradılması

 

MÖVZU 4: Heterogen biomimetik katalizatorlar iştirakında hidrogen peroksid və azot 1-oksid ilə koherent sinxronlaşdırılmış oksidləşmə reaksiyalarının funda­mental əsaslarının inkişaf etdirilməsi və innovasion işlənilmələ­rin tətbiqi

 

MÜHÜM  NƏTİCƏ 

1. Perflüorlaşdırılmış dəmirtetrafenilporfirin (per-FTPhPFe(III)OH/Al2O3) biomimetik katali­zatorunun tsikloheksan və metiltsikloheksan qarışığının hidrogen peroksidlə oksidləş­məsində tsikloheksana qarşı yüksək seçiciliyi müəyyən edilmiş və  göstərilmişdir ki, 2000C-də  11.3% tsikloheksanon və 2300C-də - 23.2% tsikloheksen alınır.

 

İcraçılar: akademik Tofiq Nağıyev,kimya üzrə fəlsəfə doktoru Lətifə Həsənova, elmi işçi Səriyyə Ağaməmmədova.

 

S.Aghamammadova, I. Nagieva, L.Gasanova, T. Nagiev.Кinetics and Mechanism of the Reaction of Coherently Synchronized Oxidation and Dehydrogenation of  Cyclohexane by Hydrogen Peroxide. // International Journal of Engineering Research and Applications (IJERA), Volume 7, Issue 2, 2017, p. 36-40.

 

MÖVZU 5: Müxtəlif  sinif   karbohidrogenlərin  və onların törəmələrinin, zəhərli qazların  selektiv  və  tam oksidləşməsi  üçün  heterogen katalizatorların işlənib hazırlanması, katalizatorların  səmərəsini  yüksəltmək  üçün  fiziki  amillərin təsirinin tədqiqi

 

1. İlk dəfə olaraq bir mərhələli bərk fazalı reaksiya ilə mikrodalğa texnologiyasından və yerli xammal olan Daşkəsən maqnetitindən istifadə etməklə  Ni, Co, Zn və Cu metal­ları­nın  ferritləri alınmış və onların karbon monooksidin oksidləşməsində yüksək aktivliyi müəy­yən edilmişdir.

 

İcraçılar:  AMEA-nın müxbir üzvü Yuriy Litvişkov, kimya üzrə fəlsəfə doktoru Sima Zülfü­qarova, kimya üzrə fəlsəfə doktoru Narqələm Həsənquliyeva,  elmi işçi Zuleyxa Ələs­gə­ro­va                     

Зульфугарова С.М., Аскеров А.Г., Гасангулиева Н.М., Шакунова Н.В., Алескерова З.Ф., Литвишков Ю.Н., Талышинский Р.М. Исследованиe поверх­ностной кислот­ности гетерогенных катализаторов термодесорбцией аммиака  под воздей­ствием электромагнитного  СВЧ-излучения. //НефтеГазоХимия  № 1, 2017, Мос­ква, с. 54-58.

 

MÖVZU 6: Katalitik, elektrokatalitik və fotoelektrokatalitik proseslər üçün oksid və polimer əsaslı nanostrukturlaşdırılmış katalizatorların işlənib hazırlan­ması

 

1.Nanoölçülü gümüş hissəcikləri saxlayan kvaternizə olunmuş poli-4-vinilpiridin hidrogeli əsasında sintez olunmuş kompozitlərdə doksisiklin antibiotiki immobilizə olunmuş və müəyyən edilmişdir ki,  doksisiklin nanokompozitin tərkibində bioloji aktivliyini uzun müd­dət saxlayır və onun daşıyıcıdan tədricən ayrılması azı 48 saat ərzində müşahidə olunur.

 

İcraçılar:  kimya üzrə elmlər doktoru Nizami Zeynalov, kimya üzrə fəlsəfə doktoru Şamo Tapdıqov, akademik Dilqəm Tağıyev

 

S.F.Humbatova, Sh.Z.Tapdigov, S.M. Mammadova, N.A.Zeynalov, D.B.Tagiyev. Synthesis and Study of Structure Silver Nanoparticles by Polyethyleneglycol-Gum Arabic Polymers. Journal of Nano Research. 2017, vol. 45, p. 25-33.

         

2. Elektrokimyəvi yolla anodda oksidləşmiş nanoməsaməli Al2O3 daxilində    n-tip CdS nanotellər çökdürülmüş və alınan strukturun üzərinə CdTe nazik təbəqəsi çökdürülərək yeni nəsil Günəş çevriciləri üçün n-CdS/p-CdTe heterokeçidləri yaradılmışdır.

 

İcraçılar: kimya üzrə elmlər doktoru Akif Əliyev, kimya üzrə fəlsəfə doktoru Vüsalə Məcid-zadə, dissertant Natəvan Soltanova, akademik Dilqəm Tağıyev.

 

Eminov Sh.O., Tagiyev D.B., AliyevA.Sh., Soltanova N.Sh., Guliyev J.A., Jalilova Kh.D., Ismayilov N.J., Hasanov I.S., Rajabli A.A., Mamedova G.Kh., Gurbanov I.I., Mahmood Elrouby «Photo and electrical peculiarities of the nanostructured glass/ITO/AAO and glass/ITO/CdS systems». // J. Materials Science: Materials in Electronics, 2016, vol. 27, number 9, p. 9853-9860.

 

PROBLEM

Kimyəvi proseslərin texnologiyası və modelləşdirilməsi

MÖVZU 7:Kimyəvi proseslərin modelləşdirilməsi, qeyri-üzvi sistemlərdə fiziki-kimyəvi hadisələrin tədqiqi, zəhərli maddələrin zərərsizləşdirilməsi və kimya sənayesində əmələ  gələn  yan  məhsulların  emal  texnologiya­sı­nın  işlənib  hazırlanması

 

MÜHÜM  NƏTİCƏ

Gümüş tioqallat (AgGaS2) əsasında yüksək rentgendozimetrik xarakteristikalara malik monokristalların yetişdirilməsi üçün üsul təklif edilmiş və göstərilmişdir ki, geniş intervalda yüksək rentgen həssaslığa malik olan AgGaS2 kristalları soyudulmadan qeyri-ətalətli rentgen şüalarını qeyd edən cihazlarda tətbiq oluna bilər. 

 

İcraçılar: kimya üzrə elmlər doktoru, professor Mirsəlim Əsədov, fizika - riyaziyyat üzrə elmlər doktoru Solmaz Mustafayeva (AMEA Fizika İnstitutu)

 

Asadov M.M., Mustafaeva S.N. Guseinov D.T. X-Ray Dosimetric Characteristics of AgGaS2 Single Crystals. // Inorganic Materials. 2017. V. 53. № 5. p 457–461.

 

 

2016-CI İLDƏ ƏLDƏ EDILƏN MÜHÜM NƏTICƏLƏR:

“MİNERAL XAMMALIN KOMPLEKS EMALI” şöbəsi

PROBLEM

Mineral və bərpa olunan xammal emalının fiziki-kimyəvi əsasları və yeni qeyri-üzvi funksional materialların sintezi

                                                                           MÜHÜM  NƏTİCƏ 

Daşkəsən filiz hövzəsində yerləşən Alunit filizinin emal məhsullarından istifadə etməklə ərazidə yerləşən Filizsaflaşdırma kombinatının tullantılarından qiymətli metalların  çıxarıl­ma­­sı­­nın optimal parametr və rejimləri müəyyən edilmiş, Azərbaycanda ilk dəfə  olaraq filiz tullantılarından təbiətə ziyan vurmadan faydalı metalların yuma üsulu ilə hasilat texnologiyası işlənib hazırlanmışdır (şəkil 1).

İcraçılar: kimya üzrə elmlər doktoru Arif Heydərov, Aybəniz Quliyeva və geologiya-mineralogiya üzrə elmlər doktoru Çingiz Qaşqay (AMEA Geologiya və Geofizika İnstitutu)

                                                        

  Şəkil 1. Daşkəsən Filizsaflaşdırma kombinatının tullantılarından qiymətli metalların
çıxarılmasının laboratoriya şəraitində mobil texnoloji qurğusu

 

A.A.Haydarov, Ch.M.Kashkay, A.A.Guliyeva, A.B.Huseynova, Z.R.Jafarov and ets. Recovery of precious metals from Dashkesan mineral tailings by combined methods. Azerbaijan Chemical journal. 2016, №3, c. 121-129.

 

“QEYRİ-ÜZVİ FUNKSİONAL MATERİALLAR” şöbəsi

PROBLEM

Mineral və bərpa olunan xammal emalının fiziki-kimyəvi əsasları və yeni qeyri-üzvi funksional materialların sintezi

                                                                            MÜHÜM  NƏTİCƏ

1. Ağır p-elementlər əsasında topoloji izolyator xassəli qarışıq laylı bəzi telluridlərin mükəmməl monokristalları yetişdirilmiş, beynəlxalq kollaboratorlarla birgə tədqiqi nəticəsində bu materialların terahers detektorlarda sahə-effekt tranzistorları kimi tətbiqinin mümkünlüyü müəyyən edilmiş və monokristallik layların nanopulcuqlarından yığılmış nanoantenalar əsasında skanedici sınaq qurğusu vasitəsilə müxtəlif qeyri-şəffaf  obyektlərin daxili görüntülərinin yüksək keyfiyyətli təsvirləri alınmışdır (şəkil 2).

İcraçilar: AMEA müxbir üzvü Məhəmməd Babanlı, kimya üzrə fəlsəfə doktoru Ziya Əliyev

                                               

                                               Şəkil 2. Sahə-effekt  tranzistorları üçün nano antenaların SEM  təsviri

 

Viti L., Coquillat D.,Politano A.,Kokh K.A., Aliev Z.S., Babanly M.B.,Tereshchenko O.E., Knap W., Chulkov E.V., Vitiello M.S. Plasma-Wave Terahertz Detection Mediated by Topological Insulators Surface States // Nano Letters, 2016, v.16, pp.80−87.

 

2. Mingəçevir su anbarının sualtı polad  qurğularında mikrobioloji bakteriyaların və onların həyat fəaliyyətinin nəticəsi olan hidrogen sulfid korroziyası aşkar edilmişdir. Bu mikroorqanizmlər anaerob xassəli olub sudakı SO42-  ionları ilə  qidalanaraq  H2S ifraz etməklə, pittinq korroziyasına səbəb olurlar (şəkil 3).

İcraçılar: kimya üzrə fəlsəfə doktoru Hilal Tahirli, kimya üzrə fəlsəfə doktoru Süleyman Verdiyev, biologiya üzrə fəlsəfə doktoru Könül Baxşəliyeva (Mikrobiologiya İnstitutu)

                                                

                                               Şəkil 3. Polad nümunələrin Mingəçevir su anbarında korroziya sınaqlarından

                                       sonrakı görünüşü, a – ilkin metal; b – 4 aylıq sınaqdan sonra;  c – 11 aydan sonra.

 

H.M.Tahirly, S.Ch.Verdiev, K.F.Bakhshaliyeva, acad. D.B.Taghiyev. Corrosion of carbon steel St-3 under exploitation of hydrotechnical utilities builts on the Kura and Aras rivers. Reports of National Academy of Sciences of Azerbaijan, 2016, № 2.

 

“KOORDİNASİYA BİRLƏŞMƏLƏRİ” şöbəsi

PROBLEM

Mineral və bərpa olunan xammal emalının fiziki-kimyəvi əsasları və yeni qeyri-üzvi funksional materialların sintezi.

                                                                           MÜHÜM  NƏTİCƏ 

Üzvi batareyalarda elektrod materialı kimi perspektivli material olan dördəvəzli  fenilendiaminlərin monomer və oliqomerlərinin, onların komplekslərinin alınma üsulları işlənib hazırlanmışdır.

                                                

                                                            Dördəvəzli fenilendiaminin mis ilə polimer kompleksi  

 

İcraçılar: AMEA-nın müxbir üzvü Əjdər Məcidov, k.ü.f.d. Pərizad Fətullayeva, k.e.i. Səbinə İsmayılova   

 С.З.Исмаилова, А.А.Меджидов, П.А.Фатуллаева, Р.Дж.Касумов, И.Мамедов. Полу­чение полимера конденсацией

о-фенилендиамина и п-ксилилендибромида и его свойства. Журнал Неорганической Химии.              

“NANO- VƏ  ELEKTROKATALİZ” şöbəsi

PROBLEM

Katalizin fundamental əsaslarının inkişaf etdirilməsi, yeni katalizatorların və adsorbent­lə­rin yaradılması

                                                                            MÜHÜM  NƏTİCƏ 

1. İlk dəfə olaraq tərkibində keçid metalları olmayan nanoquruluşlu polimer karbon nitridin hidrogen molekulunu aktivləşdirmək xassəsi müəyyən edilmiş və bu katalizatorun iştirakı ilə çoxtonnajlı sənaye məhsulu olan polistirol istehsalında   fenilasetilenin stirola  selektiv hidrogenləşmə üsulu işlənib hazırlanmışdır.

2.

                                                   

                                                                     Fenilasetilenin stirola və etilbenzola çevrilməsi

 

İcraçılar: kimya üzrə elmlər doktoru Vaqif Əhmədov, kimya üzrə fəlsəfə doktoru İsrafil Əhmədov, Vüsal Əhmədov, kimya üzrə fəlsəfə doktoru Həbib Nurullayev

 

V.M. Akhmedov, I. Ahmadov, H.G. Nurullayev, V.M. Ahmadov. New metal-free  Catalysts  for the selective hydrogenation of multiple bonds in aromatic hydrocarbons based on graphitic carbon nitrides.  Azerbaijan Chemical Journal, 2016,  № 4.

 

 2. Sualtı  obyektlərin  aşkar edilməsi üçün geniş tezlik intervalına malik akustik antenaların hazırlanması məqsədi ilə poli-N-vinilpirrolidon və qummiarabik sopolimeri əsasında ölçüləri 7-9 nm olan yeni sinif pyezoelektrik gümüş nanokompozitləri  alınmışdır.

 İcraçılar: akademik Dilqəm Tağıyev, kimya üzrə elmlər doktoru Nizami Zeynalov, kimya üzrə fəlsəfə doktoru Şamo Tapdıqov, Səadət Hümbətova

 

S.F.Humbatova, N.A.Zeynalov, D.B.Taghiyev, Sh.Z.Tapdigov, S.M.Mammedova. Chitosan polymer composite material containing of silver nanoparticle // Digest Journal of Nanomaterials and Biostructures, 2016, Vol.11,. № 1, p.39-44.

SORBSİYA PROSESLƏRİ” şöbəsi

PROBLEM

Katalizin fundamental əsaslarının inkişaf etdirilməsi, yeni katalizatorların və adsorbent­lə­rin yaradılması

                                                                            MÜHÜM  NƏTİCƏ

Filiz emalı tullantı sularından yüksək faizlə (90-95%)  Cu2+ və Zn2+ ionlarının  çıxarılması üçün modifikasiya olunmuş bentonit  filtri  hazırlanmış və İran İslam Respublikasının Gilan Almas şirkətində sənaye miqyasında sınaqdan  keçirilmişdir.  Alınan nəticə  təbii bentonit və ənənəvi istifadə  olunan aktiv kömürdən 1,5 dəfə yüksəkdir. (şəkil 4). 

İcraçılar: kimya üzrə elmlər doktoru Əli Yaqubov, Şahab Nasseri,  Elvin Cabbarov

 

Ş.A.Nasseri, G.R.Kiani, A.I.Yaqubov, A.Alemi, A.N.Nuriev. Kinetics and thermodynamics study of zinc ions adsorption on to modified nanobentonite Chemical Engineering, 2016, V. 82,  №12, p. 820-826.

                                                          

                                                 Şəkil 4. Filiz emali tullanti sularindan cu2+ və zn2+ ionlarının  çıxarılması üçün

                                                                      istifadə olunan qurğunun texnoloji sxemi

 

1 - flotasiya çəni, 2 - qarışıq üçün çən, 3 - zəif axın üçün çən, 4 - ilkin çökdürülmə,

5- tarazlayıcı çən, 6- hidroliz üçün bioreaktor, 7-  bioreaktor antasid, 8- asetat çəni,

9 - metan üçün çən, 10 - aktiv şlam reaktoru, 11 - bioloji çökdürülmə çəni, 12 - xloru qarışdırma çəni, 13 - karbon filtri, 14 - bentonit uf – filtri, 15 - aktiv şlamın saxlanılması üçün yer, 16 - əhəngin içəri ötürülməsi üçün sistem, 17 -  atomun ötürülməsi üçün sistem, 18 - xlorun ötürülməsi üçün sistem


2015-ci ildə ƏLDƏ EDILƏN MÜHÜM NƏTICƏLƏR:

“KOHERENT-SİNXRONLAŞDIRILMIŞ  OKSİDLƏŞMƏ REAKSİYALARI” şöbəsi

  • Problem

Katalizin fundamental əsaslarının inkişaf etdirilməsi, yeni katalizatorların və adsorbent­lə­rin yaradılması

Mühüm nəticə:

İlk dəfə olaraq  əsas işçi elementi dəmirporfirin biomimetik katalizatoru olan yarımkeçirici (Si) tərkibli katalaz tipli biomimetik elektrod hazırlanmışdır. Elektrodun yüksək aktivliyi və həssaslığı H202-in məhlulda 10-6 küt.%-ə qədər qatılığını təyin etməyə imkan verir və H2O2-in təsirinə qarşı davamlı olub təkrar istifadə üçün yararlıdır.

İcraçılar: akademik Tofiq Nağıyev, k.ü.f.d. Nəhməd Əli-zadə, e.i. Nurana Məlikova

 

OKSİDLƏŞDİRİCİ HETEROGEN  KATALİZ” şöbəsi

  • Problem

Katalizin fundamental əsaslarının inkişaf etdirilməsi, yeni katalizatorların və adsorbentlə­rin yaradılması

Mühüm nəticə:

Krekinq və piroliz qazlarının emalı kompleksinin optimal layihələşdirilməsi misalında kimya-texnoloji sistemlərin modelləşdirilməsi və optimal layihələşdirilməsinin yeni metodu (optimal uzlaşdırılmış material və istilik axınlarının təyini) işlənib hazırlanmışdır.

İcraçılar:  akademik Ağadadaş Əliyev, t.ü.f.d.,ap.e.i. Alla Hüseynova, t.ü.f.d., b.e.i. Aqil Səfərov

 

“NANO- VƏ ELEKTROKATALİZ” şöbəsi

  • Problem

Katalizin fundamental əsaslarının inkişaf etdirilməsi, yeni katalizatorların və adsorbent­lə­rin yaradılması

Mühüm nəticə:

Doksorubisin antibiotikinin uzun müddətli bioloji aktivliyini saxlamaq məqsədilə onun immobilizasiyası üçün daşıyıcının tərkibində 14-18 nm ölçülü gümüş nanohissəcikləri olan poli-N-vinilpirrolidon və qummiarabik əsaslı nanobiokompozitlər sintez olunmuşdur.

İcraçılar: k.e.d. Nizami Zeynalov,  k.ü.f.d., b.e.i. Şamo Tapdıqov, e.i. Samirə Məmmədova

 

QEYRİ-ÜZVİ   FUNKSİONAL MATERİALLAR” şöbəsi

  • Problem

Mineral və bərpa olunan xammal emalının fiziki-kimyəvi əsasları və yeni qeyri-üzvi funksional materialların sintezi.

Mühüm nəticə:

ШХ15 poladı üzərində qarışıq Cr-Ti karbidləri formalaşdırılmış örtüyə molibdenin daxil edilməsi ilə poladın korroziyaya və eroziyaya dayanıqlığı əsaslı şəkildə yüksəldilmiş və onun pittinq əmələgətirmə potensialı 200 mV müsbət tərəfə sürüşdürülmüşdür. Termodiffuziya üsulu ilə işlənmiş bu tip poladlar sənayenin bir çox sahələrində, o cümlədən hərbi sənayedə də istifadə oluna bilər.

İcraçılar: k.ü.f.d.  Hilal Tahirli, e.i. Elşən Əkbərov

 

KİMYƏVİ VƏ EKOLOJİ PROSESLƏRİN MODELLƏŞDİRİLMƏSİ VƏ TEXNOLOGİYASI şöbəsi

  •  Problem

Kimyəvi proseslərin texnologiyası və modelləşdirilməsi.

Mühüm nəticə:

Pirokondensatın yüngül qətranından ilk dəfə olaraq yeni texnologiya ilə alkilləşmə prosesində xammal kimi istifadə edilə bilən, təmizliyi 98,5% olan benzolun alınma prosesi təklif olunur. Üsul texnoloji cəhətdən sadəliyi, hidrodealkilləşmə mərhələsini istisna etməyi, az enerji və  metal tutumluğu, iqtisadi cəhətdən əlverişli olması ilə fərqlənir.

İcraçılar:  t.e.d., professor Fikrət Sadıxov, k.ü.f.d. İdris Hüseynov, mühəndis İradə Məmmədova

 

2014-cü ildə İNSTİTUTDA AŞAĞIDAKI MÜHÜM NƏTİCƏLƏR ALINMIŞDIR

 

Molekulyar naqillər kimi nano-elektronikada pers-­ pektiv materiallar hesab edilən və xətti molekul zəncirində 11 nikel atomu saxlayan metal-strinq kompleks ilk dəfə sintez edilmişdir. İndiyə qədər məlum olan molekulyar naqillər arasında uzunluğu ən çox (32.4 Å) olan bu kompleks ilk metal-strinq molekuldur ki, tərkibində qarışıq valentli nikel hissəcikləri saxlayır;

Reniumun mislə selenidlərinin nazik təbəqələrinin elektro­kimyəvi alınma üsulu işlənilmişdir. Çevrilmə və yaddaş effektinə malik olan belə nazik təbə­qələr diod kimi yarımkeçiricilər texnikasında və fotoelektrod kimi günəş ener­ji­sinin çevrilməsində perspektivli materiallar hesab edilirlər;

Ərintidən kristallaşma proseslərinin idarə oluna bil­mə­sini nəzəri əsaslandırmaq üçün binar və kvazibinar sistemlərdə faza diaqramlarının tarazlıq koordinatlarını, kristallaşma prosesinin termodinamik və kinetik para­metr­lərini əlaqələndirən yeni tənlik alınmış və müxtəlifsistemlərə tətbiq etməklə təcrübi sübut edilmişdir;

Neft emulsiyasının sudan ayrılmasının və təbə­qələşməsinin effektivlik dərəcəsini, zamandan asılı olaraq ayrılan suyun miqdarını və prosesin aparat tərtibatını hesablamaq üçün su damlalarının koalessensiyasının yeni kinetik modeli yaradılmışdır.

Uzun müddət ardıcıl aparılmış elmi-tədqiqat işlərinin nəticəsi dövlət səviyyəsində qiymətləndirilmiş və  bu institutların əmək­daşlarından  1 nəfər Sosialist Əməyi Qəhrəmanı fəxri adına, 1 nəfər «Lenin» mükafatına, 5 nəfər  Azərbaycan  Dövlət Mükafatına,  1 nəfər SSRİ Lenin Komsomolu mükafatına, 2 nəfər «Lenin», 1 nəfər «Oktyabr İnqilabı», 3 nəfər «Qırmızı  Əmək  

Bayra­ğı», 5 nəfər «Şərəf  Nişanı», 5 nəfər «Şöhrət» ordenlərinə, 5 nəfər «Əməkdar elm xadimi» fəxri adına,  Əməkdə fərqləndiyinə görə, «Tərəqqi», Akademik N.S.Kurnakov  adına medallara,  Azərbaycan Ali Sovetinin və AMEA-nın Fəxri Fərmanlarına  və digər mükafatlara layiq görül­müşlər. 

 

 İNSTİTUTUN FƏALİYYƏTİ DÖVRÜNDƏ ƏLDƏ EDİLƏN ƏSAS NAİLİYYƏTLƏR

Respublikanın mineral və neft-lay sularında, müxtəlif tip süxurlarda nadir və radioaktiv elementlərin yayılma qanunauyğunluqları öyrənilmiş, Kiçik Qafqazın şimal-şərq hissəsindəki hidrotermal filiz kompleksinin mineralogiyasının və   geokimyasının yeni sxemi işlənib hazırlanmış, Böyük Qafqazın cənub yamaclarında tapılmış  kolçedan-polimetal yataqlarının (Filizçay, Katex, Katedağ və s.) geokimyası öyrənilmişdir;

Neft-su-süxur üçlü heterogen sistemlərdə mikroelementlərin paylanması və onların mineral neft-lay və dəniz sularından sorbsiya mexanizmi öyrənilmişdir. Neft mədənlərində neft-plast suları–süxur sistemində nadir və radioaktiv elementlərin paylanması tədqiq edilərək, onların miqrasiyası, səpələnməsi və toplanmasının qanunauyğunluqları müəyyən edilmişdir;

Alunit filizinin mövcud emalı texnologiyasının təkmilləşdirilməsi nəticəsində iqtisadi baxımdan səmərəli və ekoloji cəhətdən təmiz olan texnoloji proses işlənib hazırlanmış və sınaqdan keçirilmişdir. Zəif alunitləşmiş süxurların kombinə edilmiş turşu-qələvi üsulu ilə işlənməsinin elmi əsasları işlənib hazırlanmışdır; 

Polimetal sulfid filizinin bir neçə variantda kompleks emalının texnoloji sxemi işlənib hazırlanmışdır ki, bu sxem filizin tərkibində olan makroelementlərlə (dəmir, kükürd, mis, sink, qurğuşun) yanaşı bir çox nadir və qiymətli metalların çıxarılmasına imkan yaradır;

Daşkəsən dəmir filizini və titan maqnetit konsentratlarını təbii qazla birbaşa reduksiya etməklə poladəritmə, ovuntu metallurgiyası və s. istehsal sahələri üçün reaktiv təmizliyinə malik  qiymətli xammalların (dəmir, titan 4-oksid, vanadium 5-oksid, xrom birləşmələri) alınması və filizin zənginləşməsi nəticəsində alınan tullantılardan maqnetit və mis-kobalt konsentratının çıxarılması texnologiyasının elmi əsasları işlənib hazırlanmışdır;

Neft emalından birbaşa alınan və yaxud sintez olunan  səmərəli ekstragentlər (naften turşuları və onların törəmələri) aşkar edilmiş, işlənilmiş sənaye məhsullarından yüksək keyfiyyətli mis kuporosu və nikel-sulfat alınmasının texnologiyası təcrübi-sənaye qurğusunda sınaqdan keçirilmiş, nadir-torpaq ele­ment­lərinin selektiv çıxarılması və bir sıra duzların təmizlənməsinə imkan verən ekstraksiya üsulları təklif olunmuşdur;

Bir sıra nəcib elementlərin təyininin yüksək həssaslıq və seçiciliyə malik spektrofotometrik, ekstraksiyalı fotometrik, atom-absorbsiya üsulları işlənib hazırlanmış və onların bir çoxu istehsalat və elmi-tədqiqat laboratoriyalarında mürəkkəb tərkibli təbii və sənaye nümunələrinin analizində istifadə edilmişdir;

Kalsium silikatları kristallarının quruluşu öyrənilməklə sementin bər­ki­mə­sinin nəzəri əsasları verilmiş, dünya tədqiqatçılarını maraqlandıran fundamental texnoloji məsələləri həll etməklə yanaşı, mineralların quruluşunda böyük kationların aparıcı rolu haqqında konsepsiya sübut edilmişdir. Kalsium silikatlarının kristallokimyəvi təsnifatı nizama salınaraq bağlayıcılığın kristallokimyəvi nəzəriyyəsinin əsası qoyulmuşdur. Kristallokimya elminə “quruluş vahidi” anlayışı daxil edilmiş, ona yeni tərif verilmiş və qeyri-üzvi maddələrin məqsədli sintezi məsələsində bu anlayışın aparcı ideya olacağı qeyd edilmişdir;

Nadir və nadir-torpaq elementlərinin xalkogenidləri, oksixalkogenidləri əsasında çoxlu sayda birləşmələr və bərk məhlullar sintez olunmuş, onların monokristallarının yetişdirilməsi üsulları hazırlanmış, kristal quruluşları açılmış, fiziki-kimyəvi, maqnit və optiki xassələri tədqiq olunmaqla spektrin müxtəlif sahələrində işləyə bilən şüa mənbələri və müxtəlif qəbuledicilərin hazırlanmasında istifadə olunması müəyyənləşdirilmiş və bir sıra qapalı müəssisələrdə tətbiq olunmuşdur. Maqnit yarımkeçiricilərin sintezi və tətbiqi sahəsində aparılan tədqiqatların əhəmiyyəti və səviyyəsinə görə institut bu sahələr üzrə keçmiş SSRİ məkanında baş aparıcı təşkilat kimi fəaliyyət göstərmişdir;

Xelat əmələ gətirən liqandlarla (şiff əsaslı karboksilatlar, ksantogenatlar və s.) keçid metalların stabil nitroksil radikal tərkibli kompleksləri sintez olunmuş, onların molekulyar və kristal quruluşu öyrənilmiş, paramaqnit mərkəzlər arasında elektron mübadiləsi enerjisi təyin olunmuşdur. Göstərilmişdir ki, radikal mərkəzin (nitroksilin) metalın (Cu(II)) koordinasiya sferasına daxil olması radikalın aktivləşməsinə səbəb olur. Koordinasiya olunmuş salisil­aldiminatlarda yeni oksidləşmə C–C qoşulma reaksiyası aşkar edilmişdir;

Karbohidrogenlərin amorf və kristallik alümosilikatlar (seolit və seolitə-bənzər sistemlər) üzərində çevrilmələrinin elmi və praktiki məsələləri həll edilmiş;  alifatik spirtlərin, olefin və parafin karbohidrogenlərinin oksidləşdirici çevrilməsi reaksiyaları üçün selektiv və aktiv polifunksional seolit katalizatorların  məqsədyönlü konstruksiya edilməsinin elmi əsasları işlənib hazırlanmış; V-P-O/SiO2 katalitik sistemləri üzərində
C1–C4 alifatik, olefin, dien sırası xlorlu karbohidrogenlərin oksidləşmə reaksiyasının tədqiqi sayəsində sənaye tullantılarının zərərsizləşdirilməsi üçün yeni imkanlar  aşkar edilmiş; mikrodalğalı stimullaşdırılmış reaksiyalar üçün ifrat yüksək tezlik dia­pa­zonunun elektromaqnit şüalanmasının intensiv udma qabiliyyətinə malik olan bir sıra heterogen katalizatorlar işlənib hazırlanmışdır; 

Aromatik nitrillərin bütöv bir sırasının yeni  və səmərəli, praktiki olaraq tullantısız alınma prosesləri yaradılmış və  alkilbenzolların aşağı temperaturlu maye fazada oksidləşdirici ammonoliz prosesi işlənilmişdir. Bu üsul texnoloji əlverişli şəraitlərdə bir sıra vacib aromatik mono- və dinitrilləri sintez etməyə imkan yaradır; 

Koherent-sinxronlaşdırılmış reaksiyalar nəzəriyyəsi yaradılmış və hidrogen peroksidlə qaz fazalı oksidləşmə reaksiyalarının eksperimental tədqiqi yolu ilə nəzəriyyə təsdiq edilmişdir. Bununla da kimyəvi kinetika inkişaf etdirilmiş və mürəkkəb reaksiyaların yeni kinetik təhlil üsulu təklif edilmişdir. Hidrogen peroksidlə üzvi birləşmələrin sərbəst radikallı mexanizm üzrə oksidləşməsi reaksiyaları sahəsində ilk dəfə olaraq mühüm nəzəri və praktiki əhəmiyyətli koherent-sinxronlaşdırılmış dehidrogenləşmə, epoksid­ləşmə, atmosfer azotunun fiksasiyası və təbii qazın oksidləşməsi reaksiyaları təd­qiq edilmişdir. Monooksigenaz, peroksidaz və katalaz reaksiyalar sahəsində yeni – imitasion kataliz elmi istiqamətinin əsasları inkişaf etdirilmiş və bu istiqamətin biotexnologiyada tətbiqi nəticəsində yeni biomimetik sensorlar işlənib hazırlan­mışdır;

Molekulyar  azotun  hidrogen  peroksidlə fiksasiyası reaksiyasının mexanizmi üzrə xaricdə aparılmış  kvant - kimyəvi  və  eksperimental  tədqiqatlar  nəticəsində  da­vamlı

HOO–N=N–OOH intermediatının mövcudluğu təsdiq edilmiş və bu proses “Nağıyev effekti” adlandırılmışdır;

Sənaye tullantı sularının zəhərli  maddələrdən və neft məhsullarından təmiz­lənməsi, sənaye qazlarının və maye karbohidrogenlərin qurudulması prosesləri üçün Azərbaycanda böyük yataqlara malik olan təbii seolitlər və alümosilikatlar əsasında yüksək effektli sorbentlər yaradılmışdır;

SSRİ Dövlət Elm və Texnika Komutəsinin   “Dünya okeanı” elmi proqramı çərçivəsində Xəzər dənizi suyun­dan sorbsiya üsulu ilə uran, kobalt və misin tutulmasının elmi əsasları işlənmiş və yarımsənaye qurğusunda sınaqdan keçirilmişdir;

Kimya texnologiyasında resirkulyasiya proseslərinin nəzəriyyəsi yaradılmış, kimyəvi müəssisələrin, xüsusilə kimya kombinatlarının layihələşdirilməsinin nəzəri əsaslarına xidmət göstərən qlobal optimallaşdırma üsulu işlənib hazır­lanmış, kimya proseslərinin opti­mal­lığının yüksəldilməsi yolları göstərilmiş; kimya texnologiyasına yeni prinsip-ümumi superoptimallaşdırma prinsipi daxil edilmiş; mürəkkəb texnoloji sistemlər üçün üç mərhələli: dekompozision-qlobal, regional və lokal optimallaşdırma üsulu yaradılmışdır;

Qeyri-stasionar katalitik proseslərin modelləşdirilməsi və optimallaşdırılması nəzəriyyəsi, prinsipləri və üsulları işlənilmiş, bunların əsasında parafin və olefin karbohid­rogenlərinin dehidrogenləşməsinin sənaye proseslərinin intensivləşdirilməsi üçün tövsiyələr verilmiş; ilk dəfə olaraq katalizatorun seçilməsi üçün reaksiyanın sürətini maksimal dərəcəyə çatdırmağa imkan verən  yeni yanaşma işlənib hazırlanmışdır;

Reaktor-regenerator blokunda dövr edən qaynar laylı katalizatorun iştirakı ilə gedən prosesin riyazi modelinin tərtib edilməsinin ümumi prinsipləri, həm katalizatorun aktivliyinin dəyişməsi, həm də blokun optimal iş rejimini təmin edən iki elementinin qarşılıqlı təsiri nəzərə alınmaqla işlənib hazırlanmışdır;

Prinsipcə yeni növ reaktor-elektrokimyəvi yanma kamerası yaradılmış və onun əsasında elektrik diffuziya qövsündə oksidləşdirici pirolizlə təbii qazdan asetilenin alınma prosesi işlənib hazırlanmışdır;

Kimya texnologiyası aparatlarının istilikdəyişmə səthində bərk fazanın çökdürülməsi ilə çoxfazalı sistemlərin axın proseslərinin nəzəriyyəsi işlənilmiş və ağır neftlərin emal prosesləri, həmçinin Sumqayıt superfosfat zavodunda tozvari materialların dənəvərləşdirilməsi prosesinin idarə olunması üçün elmi əsaslandırılmış tövsiyyələr verilmişdir;

Metal, yarımkeçirici örtük və təbəqələrin elektrokimyəvi alınması, elektrokimyəvi təmizləmə və çökdürmə, üzvi birləşmələrin elektrokatalizi prosesləri; mürəkkəb tərkibli aqressiv mühitlərdə baş verən korroziya prosesləri üçün ingibitorlar və onların qarışıqları hazırlanmış, elektrokimyəvi və birgə mühafizə metodlarının istifadə edilməsi şəraiti öyrənilmiş, səthlərin elektrokimyəvi işlənməsi, metal və qeyri-metal örtüklərdən istifadə etməklə sənayenin müxtəlif sahələri üçün elmi cəhətdən əsaslandırılmış metodlar və mühafizə vasitələri işlənib hazırlanmışdır;

Kompleks əmələgətirən polimer sorbentlər və metal polimer kompleks ka­talizatorların alınmasının və xassələrinin tənzimlənməsinin yeni prinsipləri işlənib hazırlanmışdır. Metalın sorbsiya olunması üçün əlverişli vəziyyət yaradan şişmiş polimer gellərdən seqmentlərin konfor­masion dəyişdirilməsinin sürətini müəyyən edən yeni mərhələ aşkar edil­mişdir;

Metalpolimer komplekslər əsasında tərkibində oksigen və azot funksional qrupu olan makroliqandlar kauçuk əsaslı polimerlərə calaq olunmuş və onların əsasında gel-immobilizə olunmuş katalitik sistemlər alınmışdır. Yüksək dərəcədə şişmə qabiliyyətinə malik olan belə katalizatorlar kimyəvi cəhətdən özlərini homogen katalizator kimi aparır, digər tərəfdən onlar heterogen katali­zatorlar kimi reaksiya mühitindən asanlıqla ayrılıb təkrar istifadə oluna bilər. Onların aşağı molekullu olefinlərin dimerləşməsi və sodimerləşməsi reaksiya­la­rında yüksək aktivliyə, selektivliyə və stabilliyə malik olması müəyyən edilmişdir.

JURNALLAR
Faydalı linklər