Direktor

 

  

 

  Akademik Dilqəm  Bəbir oğlu Tağıyev, 

  akademik M.Nağiyev adına

  Kataliz və Qeyri-üzvi Kimya İnstitutunun direktoru,

  AMEA-nın vitse-prezidenti,

  Kimya Elmləri Bölməsinin akademik katibi

 

 

Dilqəm Tağıyev 1950-ci il yanvarın 6-da Kəlbəcər rayonunda anadan olmuşdur. 1966-cı ildə Azər­baycan Dövlət Universitetinin (indiki BDUKimya fakültəsinə qəbul olunmuşdur. İlk elmi işlərini tələbəlik illərində çap etdirmişdir. Dilqəm Tağıyev Azərbaycan Dövlət Universitetini  1971-ci ildə fərqlənmə diplomu ilə bitirərək Moskvada SSRİ EA Üzvi Kimya İnstitutunun aspiranturasına daxil olmuş və SSRİ EA-nın həqiqi üzvü, görkəmli kimyaçı alim H.M.Minaçovun rəhbərliyi ilə seolitlər üzərində hidrogenləşmiş kataliz sahəsində prioritet tədqiqatlar aparmışdır. SSRİ EA Üzvi Kimya İnstitutunun Elmi Şurasında müvəffəqiyyətlə fəlsəfə doktoru (1975) və elmlər doktoru (1984) dissertasiyalarını müdafiə etmişdir. 1990-cı ildə professor elmi adını almışdır.

1974-cü ildən Azərbaycan EA Qeyri-üzvi və Fiziki Kimya İnstitutunda (indiki Kataliz və Qeyri-üzvi Kimya İnstitutu) mühəndis, kiçik və baş elmi işçi, qrup rəhbəri və laboratoriya müdiri vəzifələrində çalışmışdır. 1986-1991-ci illərdə elmi işlər üzrə direktor müavini olmuş, 1990-cı ildə “Seolit” Sahələrarası Elmi Texniki Kompleksin baş direktoru təyin edilmişdir.

Dilqəm Tağıyev 1991-ci ildə Azərbaycan Tibb Universitetinin Ümumi kimya kafedrasının professoru, 1993-cü ildə əczaçılıq fakültəsinin dekanı, 1995-ci ildə isə Biofiziki və bioüzvi kimya kafedrasının müdiri seçilmişdir. 1999-cu ildən  Azərbaycan MEA Neft-Kimya Prosesləri İnstitutunun rəhbərliyinin dəvəti ilə həm də  “Heterogen kataliz” laboratoriyasına rəhbərlik etmişdir.

O, 2007-ci ildə Azərbaycan MEA-nın müxbir üzvü seçilmiş, 2010-cu ildə  Respublika Elmi Tədqiqatlarının Təşkili və Əlaqələndirmə Şurasının “Kataliz“ Elmi İstiqaməti üzrə Problem Şurasının sədri təyin edilmişdir. Dilqəm Tağıyev 2013-cü ilin aprel ayında Azərbaycan MEA-nin ümumi yıgıncagının qərarına əsasən AMEA Rəyasət Heyətinin üzvü və Kimya Elmləri Bölməsinin akademik-katıbı vəzifəsinə təyin edilmişdir. 2014-cü ildə “Kimyəvi kinetika və kataliz” ixtisası üzrə AMEA-nın həqiqi üzvü və Kataliz və Qeyri-üzvi Kimya İnstitunun direktoru seçilmişdir.

Akademik Dilqəm Tağıyev kimya və neft-kimya prosesləri üçün yeni və səmərəli katalizatorların yaradılması və tədqiqi sahəsində tanınmış mütəxəssisdir. O, ilk dəfə olaraq tərkibində keçid elementləri olmayan seolitlərin, oksidləşmə-reduksiya tipli reaksiyalar üçün qeyri-ənənəvi olan katalizatorların, hidrogenləşmə, hidroizomerləşmə və oksidehidrogenləşmə reaksiyalarında yüksək aktivliyini müəyyən etmiş və bununla da yeni nəsil hidrogenləşmə katalizatorlarının hazırlanmasının əsası qoyulmuşdur. Seolitlər üzərində alkilnaftenlərin əvvəllər məlum olmayan çevrilmələrini aşkara çıxararaq onlara oksidehidrodisproporsionallaşma və oksidehidroizomerləşmə reaksiyaları adı vermişdir.

Müxtəlif reaksiyaların mikroməsaməli katalizatorlarda kinetikasının öyrənilmə prosesində mühüm amil olan diffuziya əmsalının hesablanması üçün yeni ekspres-metod təklif etmişdir. Normal parafinlərin aşağı temperaturlu izomerləşmə reaksiyası üçün tərkibində qiymətli metallar saxlamayan yeni katalizatorlar işləyib hazırlamışdır.

Fenol və krezolları metanolla alkilləşdirməklə krezolların və ksilenolların daha lazımlı izomerlərinin məqsədli sintezi üçün seolitlərin seçilmə prinsiplərini müəyyənləşdirmişdir. Aromatik karbohidrogenlərin parafinlərlə alkilləşməsi üçün aktiv mərkəzləri fəzaca bir-birindən ayrı olan katalitik sistemlər işləyib hazırlamışdır.

Seolitəbənzər qallium, dəmir və sink fosfatların ilk dəfə olaraq hidrotermal sintezini aparmış, onların quruluşunu və katalitik xassələrini tədqiq etmişdir. Suyun fotoelektrokatalitik parçalanmasında elektrod materiallarına seolitlərin modifikator kimi əlavə edilməsinin mümkünlüyünü və perspektivliyini göstərmişdir. Olefinlərin yumşaq şəraitdə dimerləşmə və oliqomerləşmə reaksiyaları üçün yeni metal kompleks və heteropoliturşu katalizatorları sintez etmiş, nikel komplekslərinin qeyri-üzvi bərk daşıyıcı üzərinə kimyəvi yolla “bərkidilməsi” üçün yeni üsul işləyib hazırlamışdır.

Nikel tiopirazolaldiminat komplekslərinin katalitik aktivliyi ilə stereokimyəvi qeyri-sərtliyi arasında əlaqənin mövcudluğunu ilk dəfə aşkar etmişdir.

Müxtəlif monomerlərin alınması, parafinlərin və dar benzin fraksiyalarının izomerləşməsi, fenol və o-krezolun metanolla alkilləşməsi prosesləri üçün işlənib hazırlanmış katalizatorlar Moskva, Ufa, Bakı və Sumqayıt şəhərlərində yerləşən istehsalat birliklərində və təcrübə sənaye zavodlarında uzun müddətli pilot sınaqlarını uğurla keçmiş, tətbiq üçün tövsiyə olunmuşdur.

Seolit katalizi sahəsində apardığı tədqiqatlara görə 1983-cü ildə keçmiş SSRİ-nin nüfuzlu mükafatlarından olan Ümumittifaq Lenin Komsomolu mükafatına layiq görülmüşdür (kimya və kimya texnologiyası sahəsində bu mükafata layiq görülmüş yeganə azərbaycanlı alimdir). SSRİ EA Rəyasət Heyətinin Yubiley iclasında (oktyabr, 1987) kataliz sahəsində mühüm nailiyyətlərdən biri kimi seolitlər üzərində oksidehidrogenləşmə reaksiyalarının tədqiqi sahəsində alınan nəticələr də qeyd olunmuşdur (Вестник АН СССР, 1987, №12).

Dilqəm Tağıyev 610 elmi əsərin (onlardan 380-ni xarici ölkələrdə), o cümlədən 50 ixtiranın (patent və müəlliflik şəhadətnaməsinin), 18 monoqrafiya, kitab və dərsliyin, 16 tədris-metodik vəsaitin müəllifidir.

O, Rusiyada (1974-2014), Bolqarıstanda (1979, 1983, 1991), Çexiyada (1983, 2005), Almaniyada (1980, 1990), Fransada (2001, 2004), İsveçdə (2002), Şotlandiyada (2003), Avstriyada (2003), İsveçrədə (2004), İspaniyada (2002, 2006, 2015), İtaliyada (2016) keçirilən  Beynəlxalq konqress, simpozium və konfranslarda elmi məruzəçi kimi  bilavasitə iştirak etmişdir. 2014-cü və 2016-cı illərdə İspaniyanın Donostia Beynəlxalq Fizika Mərkəzinin dəvəti ilə ezamiyyətdə olmuş və birgə tədqiqatlar aparmaq üçün Beynəlxalq elm aləmində kifayət qədər nüfuzlu olan bu mərkəzlə ikitərəfli müqavilə bağlamışdır.

Dilqəm Tağıyev 5 elmlər doktoru və 13 elmlər namizədi yetişdirmişdir.

Dilqəm Tağıyev SSRİ EA Kataliz üzrə Şuranın üzvü (1989), Nyu York Elmlər Akademiyasının (1994), Beynəlxalq Seolit Assosiasiyasının (2001), Amerika Kimya Cəmiyyətinin (2003) və Rusiya Təbiətşunaslıq Akademiyasının üzvü (2013) seçilmişdir.

1986-cı ildə “Əməkdə fərqləndiyinə görə” medalı, 2000-ci ildə ”Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi” fəxri adı, 2010-cu ildə “Tərəqqi” medalı ilə təltif edilmişdir.

Hal-hazırda Dilqəm Tağıyev Azərbaycan MEA-nın vitse prezidenti, Kimya Elmləri Bölməsinin akademik-katibi, AMEA Rəyasət Heyətinin üzvü, akademik M.Nağıyev adına Kataliz və Qeyri-üzvu Kimya İnstitutunun direktoru, dissertasiya müdafiəsi üzrə Dissertasiya Şurasının Sədri, “Azərbaycan Kimya jurnalı” nın baş redaktoru, “Azərbaycan MEA-nın Məruzələri”, “Azərbaycan MEA-nın Xəbərləri”, “ELM” qəzetinin redaksiya şuralarının üzvü, Respublika Elmi Tədqiqatların Əlaqələndirmə Şurasının, Azərbaycan Respublikası Narkomanlıga və Narkotik Vasitələrin Qanunsuz Dövriyyəsinə Qarşı Mübarizə üzrə Dövlət Komissiyasının, Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabineti yanında Terminologiya Komissiyasının  üzvüdır. 

 

JURNALLAR
Faydalı linklər