Direktor

 

  

 

  Akademik Dilqəm  Bəbir oğlu Tağıyev, 

  akademik M.Nağiyev adına

  Kataliz və Qeyri-üzvi Kimya İnstitutunun direktoru,

  AMEA-nın vitse-prezidenti,

  Kimya Elmləri Bölməsinin akademik katibi

 

 

Dilqəm Bəbir oğlu Tağıyev 1950-ci il 6 yanvarda həkim ailəsində anadan olmuşdur. 1966-cı ildə Azərbaycan  Dövlət Universitetinin (indiki BDU) kimya fakultəsinə əyani şöbəsinə qəbul olunaraq hələ tələbəlik illərindən elmi tədqiqatlara böyük maraq göstərmiş və ilk elmi işini 1969-cu ildə çap etdirmişdir. Tartu, Minsk, Tbilisi və Novosibirsk şəhərlərində keçirilən tələbə və aspirantların konfranslarında elmi məruzələrlə çıxış etmiş, birinci və üçüncü dərəcəli diplomlara,  fəxri fərmanlara layiq ğörülmüşdür. Dərs əlaçısı olmaqla bərabər eyni zamanda ictimai işlərdə də fəal iştirak etmiş, 1968-1970-ci illərdə Universitet Tələbə Elmi Cəmiyyətinin sədri, Universitet komsomol komitəsinin büro üzvü və Bakı şəhəri komsomol komitəsinin üzvü seçilmiş, Azərbaycan komsomolunun XXVII qurultayının nümayəndəsi olmuşdur. 

Dilqəm Tağıyev Azərbaycan Dövlət Universitetini 1971-ci ildə fərqlənmə diplomu ilə bitirərək Moskvada SSRİ EA Üzvi Kimya İnstitunun aspiranturasına daxil olmuş və SSRİ EA-nın həqiqi üzvü, görkəmli kimyaçı akademik H.M.Minaçovun rəhbərliyi altında seolit katalizi sahəsində elmi axtarışlar aparmışdır. 7 yanvar 1975-ci ildə SSRİ EA Üzvi Kimya İnstitunda müvəffəqiyyətlə namizədlik dissertasiyasını müdafiə etmişdir. Onun seolit katalizi sahəsində apardığı prioritet xarakterli tədqiqatlar Moskvada nüfuzlu alimlər tərəfindən yüksək qiymətləndirilmiş, elmi-tədqiqat işlərinin müsabiqəsində dəfələrlə qalib olmuşdur.  

Bakıya qayitdiqdan sonra 1974-1984-cü illərdə  Azərbaycan EA Qeyri-üzvi və Fiziki Kimya İnstitutunda  (indiki Kataliz və Qeyri-üzvi Kimya İnstitutu)  mühəndis, kiçik və baş elmi işçi kimi fəaliyyət göstərmiş, seolit və silikat katalizatorları üzərində müxtəlif karbohidrogenlərin hidrogenləşmə, oksidləşdirici dehidrogenləşmə və katalitik pirolizi sahəsində geniş tədqiqatlar aparmışdır. Bu tədqiqatların nəticələrinə görə 1983-cü ildə  kimya və kimya texnologiyası sahəsində SSRİ-də nüfuzlu mükafatlarından hesab edilən Ümumittifaq  Lenin Komsomolu  Mükafatına  layiq dörülmüşdür.

Dilqəm Tağıyev 12 aprel 1984-cü ildə Moskvada, SSRİ EA Üzvi Kimya İnstitunun Elmi Şurasında müvəffəqiyyətlə doktorluq dissertasiyasını  müdafiə etmişdir. Bundan sonra Azərbaycan EA Qeyri-üzvi və Fiziki Kimya İnstitutunda 1985-ci ildə “Kompleks birləşmələr” qrupunun rəhbəri, laboratoriya müdiri,  1986-1991-ci illərdə direktorun elmi işlər üzrə müavini olmuş, 1989-1991-ci illərdə “Seolit” Sahələrarası Elmi Texniki Kompleksin baş direktoru  təyin edilmişdir. Professor elmi adını 1990-cı ildə almışdır. Bu dovrdə əsas fəaliyyətini seolitlər üzərində katalizin elmi əsaslarını inkişaf etdirməyə, respublika ərazisində olan təbii seolitlərin tətbiq sahələrini genişləndirməyə, seolitəbənzər mikroməsaməli yeni materialların  sintezinə yönəltmişdir.

Dilqəm Tağıyev 1991-ci ildə Azərbaycan Tibb Universitetinin Ümumi kimya kafedrasının professor seçilmiş, 1993-1995-ci illərdə əczaçılıq fakultəsinin dekanı olmuş, 1995-ci ildə isə Biofiziki və bioüzvi kimya kafedrasının müdiri seçilmişdir. Pedaqoji fəaliyyəti elmi axtarışlarla daima əlaqələndirən Dilqəm Tağıyev 1999-cu ildən  Azərbaycan MEA Neft Kimya Prosesləri İnstitutunun rəhbərliyinin dəvəti ilə eyni zamanda həm də  “Heterogen kataliz”  laboratoriyasına  rəhbərlik  etmişdir.

Dilqəm Tağıyev neft kimya prosesləri üçün yeni və səmərəli katalizatorların yaradılması və tədqiqi sahəsində tanınmış mütəxəssisdir. Elmi fəaliyyəti əsasən müxtəlif sinif karbohidrogenlərin və onların törəmələrinin hidrogenləşmə, oksidləşmə, izomerləşmə, alkilləşmə, oksidehidrogenləşmə və oliqomerləşmə reaksayaları üçün katalizatorların işlənib hazıtlanmasına həsr olunmuşdur. O, ilk dəfə olaraq tərkibində keçid elementləri olmayan seolitlərin – oksidləşmə-reduksiya tipli reaksiyalar üçün qeyri-ənənəvi olan katalizatorların  olefinlərin hidrogenləşmə, hidroizomerləşmə və müxtəlif karbohidrogenlərin oksidehidrogenləşmə reaksiyalarında yüksək aktivliyini müəyyən etmiş; alkil naften karbohidrogenlərinin əvvəllər məlum olmayan çevrilmələrının seolit katalizatorları üzərində mümkünlüyünü aşkara çıxararaq onlara oksidehidrodisproporsionallaşma və oksidehidroizomerləşməreaksiyaları adı vermişdir.

Müxtəlif reaksiyaların mikro məsaməli katalizatorlarda kinetikasının öyrənilmə prosesində mühüm amil olan diffuziyaəmsalının  hesablanması  üçün yeni ekspress metod təklif etmişdir.

Fenol və krezolları metanolla və digər spirtlərlə alkilləşdirməklə krezolların, ksilenolların və müxtəlif alkilfenolların qiymətli  izomerlərinin sintezi üçün seolit və ferrit katalizatorlarının seçilmə prinsiplərini müəyyənləşdirmişdir.

Aromatik karbohidrogenlərin aşağı molekul kütləli parafinlərlə alkilləşməsi üçün aktiv mərkəzləri fəzaca bir-birindən ayrı olan hibrid katalizatorları və spirtlərin turşulara və onların efirlərinə birbaşa oksidləşməsi üçün polifunksional katalizatorlar işləyib hazırlamışdır.

Normal parafinlərin aşağı temperaturluizomerləşmə reaksiyası və onların metanol ilə birgə konveriyası üçün tərkibində qiymətli metallar saxlamayan  sirkonium-seolit tipli yeni katalizatorlar yaratmış və onların təsir mexanizmini  öyrənmişdir. Metanın oksidləşdirici dehidrotsikləşməsi və aşağı molekullu digər parafinlərdən  aromatik karbohidrogenləri almaq üçün yeni katalizatorlar işləyib hazırlamış və aktiv mərkəzlərin təbiətitini müxtəlif üsullarla tədqiq etmişdir.

Mürəkkəb tərkibli oksid katalizatorları üzərində o-ksilolun müxtəlif əvəzli törəmələrinin oksidləşdirici ammonoliz reaksiyasının kinetikası və mexanizmi sahəsində ətraflı tədqiqatlar aparmış, müxtəlif tətbiq sahələri olan nirtillərin, dinitrillərin və imidlərin  əmələ gəlməsində əsas rol oynayan amilləri müəyyən etmişdir. 

C2-C8 olefinlərin yumşaq şəraitdə dimerləşmə və oliqomerləşmə reaksiyaları üçün yeni metal kompleks və heteropoliturşu katalizatorları sintez etmiş, nikel komplekslərinin bərk daşıyıcı üzərində immobilizasiyası üçün yeni üsul işləyib hazırlamışdır. Nikel tiopirazolaldiminat komplekslərinin katalitik aktivliyi ilə stereokimyəvi sərtliyi arasında əlaqənin mövcudluğunu ilk dəfə aşkar etmişdir.

Pt və Pd metallarının bir çox qarışıq liqandlı və çox nüvəli komplekslərini sintez etmiş, onların tərkibi, quruluşu və bioloji aktivliyi arasında əlaqəni tədqiq  etmişdir.    

Müxtəlif dərman maddələrinin (doksorubisin, tripsin, doksisklin, tiroksin və s.) təsir müddətinin artırmaq və toksiki təsirini azaltmaq məqsədilə onların immobilizasiyası üçün tərkibinə nanoölçülü gümüş hissəcikləri daxil edilən  müxtəlif  nanogellər əsasında polimer daşıyıcılar işlənib hasırlamışdır.                                   

Müxtəlif monomerlərin alinması, parafinlərin və dar benzin fraksiyalarının izomerləşməsi, fenol və o-krezolun metanolla alkilləşməsi prosesləri üçün işlənib hazırlanmış katalizatorlar Moskva, Ufa, Bakı və Sumqayıt şəhərlərində yerləşən istehsalat birliklərində və təcrübə sənaye zavodlarında uzun müddətli pilot sınaqlarını uğurla keçmiş, tətbiq üçün tövsiyyə olunmuşdur.

Dilqəm Tağıyevin müxtəlif karbohidrogenlərin seolit katalizatorları iştirakında hidrigenləşmə, dehidrogenləşmə və oksidləşmə reaksiyaları sahəsində apardığı tədqiqatların nəticələri 1983-cü ildə  Ümumittifaq Lenin Komsomolu  Mükafatına layiq dörülmüşdür (kimya və kimya texnologiyası sahəsində SSRİ məkanında kifayət qədər nüfuzlu olan bu mükafata layiq görülmüş yeganə azərbaycanlı). Onun seolitlər üzərində hidrogenləşmə reaksiyalarının tədqiqi sahəsində apardıgı tədqiqatların nəticələri 1985-ci ildə qeydə alınmış 302 saylı kəşfə tərkib hissəsi kimi daxil olmuşdur.

Bir çox xarici dillərdə çap olunan və əsasən əcnəbi oxucular üçün nəzərdə tutulan  ”Наука в СССР” jurnalında (1985, №5) Dilqəm Tağıyevin elmi axtarışlarına ayrıca məqalə həsr olunmuşdur. SSRİ EA Rəyasət Heyətinin Yubiley iclasında (oktyabr, 1987) kataliz sahəsində mühüm nailiyyətlərdən biri kimi seolitlər üzərində oksidehidrogenləşmə reaksiyalarının tədqiqi sahəsində alınan nəticələr də qeyd olunmuşdur (Вестник АН СССР, 1987, №12). Bolqarıstanda keçirilən gənc ixtiraçıların dünya sərgisində D.B.Tağıyevin  təqdim etdiyi katalizator diplomla qeyd edilmişdir (1985).     

Dilqəm Tağıyev 2007-ci ildə “Neft kimyası” ixtisası üzrə Azərbaycan MEA-nın  müxbir üxvü seçilmiş, 2010-cu ildə  Respublika Elmi Tədqiqatlarının Təşkili və Əlaqələndirmə Şurasının “Kataliz“ Elmi İstiqaməti üzrə Problem Şurasının sədri təyin edilmişdir. 2013-cü ilin aprel ayında Azərbaycan MEA-nin ümumi yıgıncagının qərarına əsasən AMEA Rəyasət Heyətinin üzvü və Kimya Elmləri Bölməsinin akademik-katıbı vəzifəsinin icra edən təyin edilmişdir. 2014-cü ildə “Kimyəvi kinetika və kataliz”  ixtisası üzrə AMEA-nın həqiqi üzvü və Kimya Elmləri Bölməsinin ümumi iclasında Kataliz və Qeyri-üzvi Kimya İnstitunun direktoru, AMEA Rəyasət Heyətinin qərarı ilə Respublika Elmi Tədqiqatlarının Əlaqələndirmə Şurasının üzvü seçilmişdir. 2015-ci ildə Azərbaycan MEA-nin ümumi yıgıncagında Kimya Elmləri Bölməsinin akademik-katıbı seçilmişdir. 2016-cı ilin dekabrında AMEA-nın vitse-prezidenti vəzifəsini icra edən təyin edilmiş, 2017-ci ilin may ayında AMEA-nın  ümumi yığıncağında gizli səsvermə yolu ilə AMEA-nın vitse-prezident seçilmişdir.

Dilqəm Tağıyev 675 elmi əsərin (onlardan 425-i xarici ölkələrdə - ABŞ, Kanada, Meksika, İspaniya, Fransa, Belçika, Hollandiya, İngiltərə, Şotlandiya, İsveç, Finlyandiya, Almaniya, Avstriya, İtaliya, Çin, Çexiya, Macarıstan, Polşa, Boiqarıstan, Yaponiya, Cənubi Koreya, və s. çap edilmişdir),  o cümlədən,  55 ixtiranın (patent   və   müəlliflik şəhadətnaməsinin), 19 monoqrafiya, kitab və dərsliyin, 16 tədris-metodik vəsaitin müəllifi, 4 kitabın baş elmi redaktorudur. Onun elmi işləri bir çox nüfuzlu elmi jurnallarda və toplulularda çap olunmuş (o cümlədən, 90-dan çoxu TR bazasına daxil olan), onun məqalələrinə  çox saylı istinadlar edilmişdir.

Dilqəm Tağiyev bir çox xarici ölkələrdə keçirilən nüfuzlu elmi toplantılarda Azərbaycan elminin layiqli təmsilçisi olmuşdur. Rusiyada (1974-2014), Bolqarıstanda (1979, 1983, 1991),  Çexiyada (1982, 2005), Almaniyada (1980, 1990), Fransada (2001, 2004), İsveçdə (2002), Şotlandiyada (2003), Avstriyada (2003), İsveçrədə (2004),  İspaniyada (2002, 2006, 2015), İtaliyada (2016,2017) keçirilən  Beynəlxalq konqress, simpozium və konfranslarda məruzəçi kimi  bilavasitə iştirak etmişdir. 2014-cü ildə İspaniyanın Donostia Beynəlxalq Fizika Mərkəzinin dəvəti ilə ezamiyyətdə olmuş və birgə tədqiqatlar aparmaq üçün Beynəlxalq aləmdə kifayət qədər nüfuzlu olan bu elmi mərkəzlə müştərək beynəlxalq laboratoriya yaratmaq üçün ikitərəfli müqavilə (2016-2018-ci illərdə maliyyələşdirilən proqram üzrə) bağlamışdır. 2017-ci ildə Parisdə keçirilən YUNESKO-nun 39-cu Baş Kofransında Azərbaycanın təmsilşisi kimi elm komissiyalarının işində  fəal iştirak etmişdir.

Dilqəm Tağıyevin elmi kadrların hazırlığında xidmətləri var. O, 5 elmlər doktoru və 13 elmlər namizədi yetişdirmişdir. Onlar  elmi fəaliyyətlərini kataliz sahəsində müvəffəqiyyətlə davam etdirirlər. Hal-hazırda onun rəhbərliyi altinda daha 5 nəfər dissertasiya üzərində işlərini davam etdirir.

Dilqəm Tağıyev Amerika Biblioqrafiya İnstitutunun “Elm Adamı”  nominasiyasına layiq gürülmüş və nəşr edilməsi planlaşdırılan “Dünyada Kim Kimdir” biblioqrafik toplusuna daxil edilmək üçün rəsmi dəvət almışdır. Beynəlxalq Sokrat Komitəsinin (Oksford, Böyük Britaniya) təklifi ilə “The Name in Science” mükafatına və  fəxri tituluna layiq bilinmişdir. Çində keçirilən Perspektiv Materiallar üzrə üçüncü və dördüncü Dünya Konqresslərinə, ABŞ-da keçirilən  Neft kimyası və kimya mühəndisliyi üzrə ikinci Dünya konqressinə və digər tədbirlərə (Dubay, Tailand, Afina) bu sahənin tanınmış mütəxəssisi və eksperti kimi məruzəçi (speaker) qismində dəvət edilmişdir. Avropa elm-sənaye konsorsiumunun mükafatlar üzrə komissiyasının qərarı ilə (protokol № 29/04.06.2013) “Əmək və biliklə” ordeninə layiq görülmüşdür.  

Dilqəm Tağıyev  SSRİ EA Kataliz üzrə Şurasının üzvü (1989), Nyu York Elmlər Akademiyasının (1994), Beynəlxalq Seolit Assosiasiyasının (2001), Amerika Kimya Cəmiyyətinin (2003)  və Rusiya Təbiətşunaslıq Akademiyasının üzvü (2013) seçilmişdir.

Dilqəm Tağıyevin  elmi və pedaqoji fəaliyyətinə Dövlət səviyyəsində verilən  qiymət  1983-cü ildə kimya və kimya texnologiyası sahəsində SSRİ Lenin Komsomolu Mükafatına layiq görülməsində, 1986-cı ildə ”Əməkdə fərqləndiyinə görə” medalı ilə təltif edilməsində, Azərbaycan EA Rəyasət Heyətinin (1989) və Səhiyyə Nazirliyinin (1999) təşəkkürlərində, 2000-ci ildə ”Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi” fəxri adına layiq görülməsində, 2007-ci ildə Azərbaycan MEA müxbir üzvü seçilməsində, 2010-cu ildə “Tərəqqi” medalı ilə təltif edilməsində, Azərbaycan MEA Rəyasət Heyətinin və Azərbaycan Tibb Universitetinin fəxri fərmanlarında, 2014-cü ildə AMEA-nın həqiqi üzvü seçilməsində öz  əksini tapmışdır.

Hal-hazırda Dilqəm Tağıyev Azərbaycan MEA-nın vitse-prezidenti, akademik M.Nağıyev adına Kataliz və Qeyri-üzvu Kimya İnstitutunun direktoru, ”Azərbaycan Kimya jurnalı”nın baş redaktoru,  “Azərbaycan MEA-nın Məruzələri”, ”Azərbaycan MEA-nın Xəbərləri” jurnallarının, “ELM” qazetinin redaksiya şurasının, Respublika Elmi Tədqiqatların Əlaqələndirmə Şurasının, Azərbaycan Respublikası Narkomanlıga və Narkotik Vasitələrin Qanunsuz Dövriyyəsinə Qarşı Mübarizə üzrə Dövlət  Komissiyasının üzvü, AMEA Yüksək Texnoligiyalar Parkının Müşahidə Şurasının üzvü, AMEA Rəyasət Heyətinin nəzdində yaradılmış "Yalançı Elmə Qarşı Mübarizə Komissiyası"nın  sədridir. 

JURNALLAR
Faydalı linklər