Direktor

 

 

 

  Akademik Dilqəm  Bəbir oğlu Tağıyev, 

  akademik M.Nağiyev adına

  Kataliz və Qeyri-üzvi Kimya İnstitutunun direktoru,

  AMEA-nın vitse-prezidenti,

  Kimya Elmləri Bölməsinin akademik katibi

 

 

Dilqəm Bəbir oğlu Tağıyev 1950-ci il 6 yanvarda həkim ailəsində anadan olmuşdur. 1966-cı ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin (indiki BDU) kimya fakultəsinə əyani şöbəsinə qəbul olunaraq hələ tələbəlik illərindən elmi tədqiqatlara böyük maraq göstərmiş və ilk elmi işini 1969-cu ildə çap etdirmişdir. Tartu, Minsk, Tbilisi və Novosibirsk şəhərlərində keçirilən tələbə və aspirantların konfranslarında elmi məruzələrlə çıxış etmiş, birinci və üçüncü dərəcəli diplomlara, fəxri fərmanlara layiq ğörülmüşdür. Dərs əlaçısı olmaqla bərabər eyni zamanda ictimai işlərdə də fəal iştirak etmiş, 1968-1970-ci illərdə Universitet Tələbə Elmi Cəmiyyətinin sədri, Universitet komsomol komitəsinin büro üzvü və Bakı şəhəri komsomol komitəsinin üzvü seçilmiş, Azərbaycan komsomolunun XXVII qurultayının nümayəndəsi olmuşdur. 

Dilqəm Tağıyev Azərbaycan Dövlət Universitetini 1971-ci ildə fərqlənmə diplomu ilə bitirərək Moskvada SSRİ EA Üzvi Kimya İnstitunun aspiranturasına daxil olmuş və SSRİ EA-nın həqiqi üzvü, görkəmli kimyaçı akademik H.M.Minaçovun rəhbərliyi altında seolit katalizi sahəsində elmi axtarışlar aparmışdır. 7 yanvar 1975-ci ildə SSRİ EA Üzvi Kimya İnstitunda müvəffəqiyyətlə namizədlik dissertasiyasını müdafiə etmişdir. Onun seolit katalizi sahəsində apardığı prioritet xarakterli tədqiqatlar Moskvada nüfuzlu alimlər tərəfindən yüksək qiymətləndirilmiş, elmi-tədqiqat işlərinin müsabiqəsində dəfələrlə qalib olmuşdur.  

Bakıya qayıtdıqdan sonra 1974-1984-cü illərdə  Azərbaycan EA Qeyri-üzvi və Fiziki Kimya İnstitutunda  (indiki Kataliz və Qeyri-üzvi Kimya İnstitutu)  mühəndis, kiçik və böyük elmi işçi kimi fəaliyyət göstərmiş, seolit və silikat tərkibli katalizatorları üzərində müxtəlif karbohidrogenlərin hidrogenləşmə, oksidləşdirici dehidrogenləşmə və katalitik pirolizi sahəsində geniş tədqiqatlar aparmışdır. Bu tədqiqatların nəticələrinə görə 1983-cü ildə kimya və kimya texnologiyası sahəsində SSRİ-də nüfuzlu mükafatlarından hesab edilən Ümumittifaq Lenin Komsomolu Mükafatına layiq dörülmüşdür.

Dilqəm Tağıyev 12 aprel 1984-cü ildə Moskvada, SSRİ EA Üzvi Kimya İnstitunun Elmi Şurasında müvəffəqiyyətlə doktorluq dissertasiyasını müdafiə etmişdir. Bundan sonra Azərbaycan EA Qeyri-üzvi və Fiziki Kimya İnstitutunda 1985-ci ildə “Kompleks birləşmələr” qrupunun rəhbəri, laboratoriya müdiri,  1986-1991-ci illərdə direktorun elmi işlər üzrə müavini olmuş, 1989-1991-ci illərdə “Seolit” Sahələrarası Elmi Texniki Kompleksin baş direktoru  təyin edilmişdir. Professor elmi adını 1990-cı ildə almışdır. Bu dovrdə əsas fəaliyyətini seolitlər üzərində katalizin elmi əsaslarını inkişaf etdirməyə, respublika ərazisində olan təbii seolitlərin tətbiq sahələrini genişləndirməyə, seolitəbənzər mikroməsaməli yeni materialların  sintezinə yönəltmişdir.

Dilqəm Tağıyev Qeyri-üzvi və Fiziki Kimya İnstitutunda işləməklə yanaşı 1991-ci ildə Azərbaycan Tibb Universitetinin Ümumi kimya kafedrasının professoru seçilmiş, 1993-1995-ci illərdə əczaçılıq fakultəsinin dekanı olmuş, 1995-ci ildə isə Biofiziki və bioüzvi kimya kafedrasının müdiri seçilmişdir. Pedaqoji fəaliyyəti elmi axtarışlarla daima əlaqələndirən Dilqəm Tağıyev 1999-cu ildən  Azərbaycan MEA Neft Kimya Prosesləri İnstitutunun rəhbərliyinin dəvəti ilə eyni zamanda həm də  “Heterogen kataliz”  laboratoriyasına  rəhbərlik  etmişdir.

Dilqəm Tağıyevin elmi fəaliyyəti əsasən müxtəlif sinif karbohidrogenlərin və onların törəmələrinin hidrogenləşmə, oksidləşmə, izomerləşmə, alkilləşmə, oksidehidrogenləşmə, oliqomerləşmə və digər reaksiyaları üçün heterogen və homogen katalizatorların işlənib hazıtlanmasına və təsir mexanizminin öyrənilməsinə,  bioloji fəal metal-komplekslərin sintezinə və tədqiqinə, bəzi fiziki-kimyəvi proseslərin öyrənilməsinə və modelləşdirilməsinə   həsr olunmuşdur.

İlk dəfə olaraq tərkibində keçid elementləri olmayan seolitlərin – oksidləşmə-reduksiya tipli reaksiyalar üçün qeyri-ənənəvi olan katalizatorların,  olefinlərin hidrogenləşmə, hidroizomerləşmə və müxtəlif karbohidrogenlərin oksidehidrogenləşmə reaksiyalarında yüksək aktivliyini müəyyən etmiş; alkil naften karbohidrogenlərinin əvvəllər məlum olmayan çevrilmələrının seolit katalizatorları üzərində mümkünlüyünü aşkara çıxararaq onlara oksidehidrodisproporsionallaşma və oksidehidroizomerləşmə reaksiyaları adı vermişdir.

Müxtəlif reaksiyaların mikro məsaməli katalizatorlarda kinetikasının öyrənilmə prosesində mühüm amil olan diffuziya əmsalının termodesorbsiya ölcmələri əsasında hesablanması üçün yeni ekspress metod təklif etmişdir.

Aromatik karbohidrogenlərin aşağı molekul kütləli parafinlərlə alkilləşməsi üçün aktiv mərkəzləri fəzaca bir-birindən ayrı olan hibrid katalizatorlar, və müxtəlif alifatik spirtlərin turşulara, onların efirlərinə bir mərhələdə oksidləşməsi üçün seolit tərkibli polifunksional katalizatorlar işləyib hazırlamışdır.

Seolitə bənzər kristallik quruluşa malik olan dəmir, qallium və zink fosfatların hidrotermal sintezini həyata keçirmiş, onların quruluş xüsusiyyətlərini və metanolun konversiyasında yüksək katalitik aktivliyini müəyyən etmişdir. İlk dəfə olaraq suyun fotoeletrokimyəvi parçalanmasında seolitlərdən elektrod materialının effektliyini kəsgin yüksəldən əlavə kimi istifadəsınin mümkünlüyünü göstərmişdir.

Yüksək oktan ədəli benzin komponentləri almaq üçün birbaşa qovulmuş  benzinlərin aşağı temperaturlu izomerləşmə-disproporsionallaşma reaksiyaları və normal parafinlərin metanol ilə birgə konversiyası üçün tərkibində qiymətli metallar saxlamayan sirkonium-seolit tipli yeni katalitik sistemlər yaratmış və onların təsir mexanizmini öyrənmişdir. Metanın benzola oksidləşdirici dehidrotsikləşməsi və aşağı molekullu digər parafinlərdən aromatik karbohidrogenləri almaq üçün yeni katalizatorlar işləyib hazırlamış və aktiv mərkəzlərin təbiətitini müxtəlif üsullarla tədqiq etmişdir.

Fenol və krezolları metanolla və digər spirtlərlə alkilləşdirməklə krezolların, ksilenolların və müxtəlif alkilfenolların qiymətli  izomerlərinin sintezi üçün seolit və ferrit katalizatorlarının seçilmə prinsiplərini müəyyənləşdirmişdir. Mürəkkəb tərkibli oksid katalizatorları üzərində o-ksilolun müxtəlif əvəzli törəmələrinin oksidləşdirici ammonoliz reaksiyasının kinetikası və mexanizmi sahəsində ətraflı tədqiqatlar aparmış, müxtəlif tətbiq sahələri olan nirtillərin, dinitrillərin və imidlərin  əmələ gəlməsində əsas rol oynayan amilləri müəyyən etmişdir.      

C2-C8 olefinlərin yumşaq şəraitdə dimerləşmə və oliqomerləşmə reaksiyaları üçün yeni metal kompleks və heteropoliturşu katalizatorları sintez etmiş, nikel komplekslərinin bərk daşıyıcı üzərində immobilizasiyası üçün yeni üsul işləyib hazırlamışdır. Nikel tiopirazolaldiminat komplekslərinin katalitik aktivliyi ilə stereokimyəvi sərtliyi arasında əlaqənin mövcudluğunu ilk dəfə aşkar etmişdir.

Platin və palladiumun  bir çox qarışıq liqandlı və çox nüvəli kompleks birləşmələrini  sintez etmiş, onların tərkibi, molekulyar quruluşu və bioloji aktivliyi arasında əlaqəni tədqiq  etmişdir. Dəmirin aromatik polikarbon tuşularının törəmələri ilə məsaməli quruluşa malik olan kompleks birləşmələri və qeyri-üzvi biokimya üçün böyük maraq kəsb edən toksiki metalların metabolitlərlə qarşılıqlı təsirini modelləşdirməyə imkan verən komplekslər sintez etmişdir.  

Müxtəlif dərman maddələrinin (doksorubisin, tripsin, doksisklin, tiroksin və s.) təsir müddətinin artırmaq və toksiki təsirini azaltmaq məqsədilə onların immobilizasiyası üçün tərkibinə nanoölçülü gümüş hissəcikləri daxil edilən  müxtəlif  nanogellər sintez etmiş və onların əsasında dərman maddələrinin ünvana çatdırılması və nəzarətli  ayrılması üçün polimer daşıyıcılar işləyib hasırlamışdır.

Müxtəlif monomerlərin alinması, parafinlərin və dar benzin fraksiyalarının izomerləşməsi, fenol və o-krezolun metanolla alkilləşməsi prosesləri üçün işlənib hazırlanmış katalizatorlar Moskva, Ufa, Bakı və Sumqayıt şəhərlərində yerləşən istehsalat birliklərində və təcrübə sənaye zavodlarında uzun müddətli pilot sınaqlarını uğurla keçmiş, tətbiq üçün tövsiyyə olunmuşdur.

Dilqəm Tağıyevin müxtəlif karbohidrogenlərin seolit katalizatorları iştirakında hidrigenləşmə, dehidrogenləşmə və oksidləşmə  reaksiyaları sahəsində apardığı tədqiqatların nəticələri 1983-cü ildə  Ümumittifaq  Lenin Komsomolu  Mükafatına  layiq dörülmüşdür (kimya və kimya texnologiyası sahəsində SSRİ məkanında kifayət qədər nüfuzlu olan bu mükafata layiq görülmüş yeganə azərbaycanlı). Onun seolitlər üzərində hidrogenləşmə reaksiyalarının tədqiqi sahəsində apardıgı tədqiqatların nəticələri 1985-ci ildə qeydə alınmış 302 saylı kəşfə tərkib hissəsi kimi daxil olmuşdur.

Bir çox xarici dillərdə çap olunan və əsasən əcnəbi oxucular üçün nəzərdə tutulan  ”Наука в СССР” jurnalında (1985, №5) Dilqəm Tağıyevin elmi axtarışlarına ayrıca məqalə həsr olunmuşdur. SSRİ EA Rəyasət Heyətinin Yubiley iclasında (oktyabr, 1987) kataliz sahəsində mühüm nailiyyətlərdən biri kimi seolitlər üzərində oksidehidrogenləşmə reaksiyalarının tədqiqi sahəsində alınan nəticələr də qeyd olunmuşdur (Вестник АН СССР, 1987, №12). Bolqarıstanda keçirilən gənc ixtiraçıların dünya sərgisində D.B.Tağıyevin  təqdim etdiyi katalizator diplomla qeyd edilmişdir (1985).     

Dilqəm Tağıyev 2007-ci ildə “Neft kimyası” ixtisası üzrə Azərbaycan MEA-nın müxbir üxvü seçilmiş və 2010-cu ildə Respublika Elmi Tədqiqatlarının Təşkili və Əlaqələndirmə Şurasının “Kataliz“ elmi istiqaməti üzrə Problem Şurasının sədri təyin edilmişdir. 2013-cü ilin aprel ayında Azərbaycan MEA-nin ümumi yıgıncagının qərarına əsasən AMEA Rəyasət Heyətinin üzvü və Kimya Elmləri Bölməsinin akademik-katıbı vəzifəsinin icra edən təyin edilmişdir.

2014-cü ildə “Kimyəvi kinetika və kataliz”  ixtisası üzrə AMEA-nın həqiqi üzvü və Kimya Elmləri Bölməsinin ümumi iclasında Kataliz və Qeyri-üzvi Kimya İnstitunun direktoru, AMEA Rəyasət Heyətinin qərarı ilə Respublika Elmi Tədqiqatlarının Əlaqələndirmə Şurasının üzvü seçilmişdir. 2015-ci ildə Azərbaycan MEA-nin ümumi yıgıncagında Kimya Elmləri Bölməsinin akademik-katıbı seçilmişdir.

2016-cı ilin dekabrında AMEA-nın vitse-prezidenti vəzifəsini icra edən təyin edilmiş, 2017-ci ilin may ayında isə AMEA-nın ümumi yığıncağında gizli səsvermə yolu ilə AMEA-nın vitse-prezident seçilmişdir.

Dilqəm Tağıyev 700-dən çox elmi əsərin (onlardan 450-i xarici ölkələrdə - ABŞ, Kanada, Meksika, İspaniya, Fransa, Belçika, Hollandiya, İngiltərə, Şotlandiya, İsveç, Finlyandiya, Almaniya, Avstriya, İtaliya, Çin, Çexiya, Macarıstan, Polşa, Boiqarıstan, Yaponiya, Cənubi Koreya, və s. çap edilmişdir),  o cümlədən, 55 ixtiranın (patent və müəlliflik şəhadətnaməsinin), 20 monoqrafiya, kitab və dərsliyin, 16 tədris-metodik vəsaitin müəllifi, 4 kitabın və 2 toplunun baş elmi redaktorudur. Onun elmi işləri bir çox nüfuzlu elmi jurnallarda və toplulularda çap olunmuş (o cümlədən, 100-ə yaxını Veb of Science bazasına daxil olan), onun məqalələrinə  çox saylı istinadlar edilmişdir.

Dilqəm Tağiyev bir çox xarici ölkələrdə keçirilən nüfuzlu elmi toplantılarda Azərbaycan elminin təmsilçisi olmuşdur. Rusiyada (1974-2016), Bolqarıstanda (1979, 1983, 1991),  Çexiyada (1982, 2005), Almaniyada (1980, 1990), Fransada (2001, 2004, 2017), İsveçdə (2002), Şotlandiyada (2003), Avstriyada (2003), İsveçrədə (2004),  İspaniyada (2002, 2006, 2015), İtaliyada (2016, 2017) keçirilən  Beynəlxalq konqress, simpozium və konfranslarda məruzəçi kimi iştirak etmişdir.

2014-2017-ci illərdə İspaniyanın Donostia Beynəlxalq Fizika Mərkəzinin dəvəti ilə ezamiyyətdə olmuş və birgə tədqiqatlar aparmaq üçün Beynəlxalq aləmdə kifayət qədər nüfuzlu olan bu elmi mərkəzlə müştərək Beynəlxalq laboratoriya yaratmaq üçün Mərkəzin prezidenti Pedro Miquel Eçerike ilə ikitərəfli müqavilə (2016-2018-ci illərdə maliyyələşdirilən proqram üzrə) bağlamışdır.

2017-ci ildə Parisdə keçirilən YUNESKO-nun 39-cu Baş Kofransında Azərbaycanın təmsilşisi kimi dəqiq, humanitar və ictimai elm komissiyalarının işində  fəal iştirak etmiş, Azərbaycan ərazisində geoparkların yaradılması ilə əlaqədar təqdimatlar etmiş və bu haqda razılaşma əldə edilmişdir.

Dilqəm Tağıyevin elmi kadrların hazırlığında xidmətləri var. O, 5 elmlər doktoru və 13 elmlər namizədi yetişdirmişdir. Onlar elmi fəaliyyətlərini kataliz sahəsində müvəffəqiyyətlə davam etdirirlər. Hal-hazırda onun rəhbərliyi altinda bur neçə doktorant  dissertasiya üzərində işlərini davam etdirir.

Dilqəm Tağıyev Amerika Biblioqrafiya İnstitutunun “Elm Adamı”  nominasiyasına layiq gürülmüş və nəşr edilməsi planlaşdırılan “Dünyada Kim Kimdir” biblioqrafik toplusuna daxil edilmək üçün rəsmi dəvət almışdır. Beynəlxalq Sokrat Komitəsinin (Oksford, Böyük Britaniya) təklifi ilə “The Name in Science” mükafatına və  fəxri tituluna layiq bilinmişdir. Çində keçirilən Perspektiv Materiallar üzrə üçüncü və dördüncü Dünya Konqresslərinə, ABŞ-da keçirilən  Neft kimyası və kimya mühəndisliyi üzrə ikinci Dünya konqressinə və digər tədbirlərə (Dubay, Tailand, Afina, Almaniya, İsveç, İrlandiya) bu sahənin tanınmış mütəxəssisi və eksperti kimi məruzəçi (speaker) qismində dəvət edilmişdir. Avropa elm-sənaye konsorsiumunun mükafatlar üzrə komissiyasının qərarı ilə (protokol № 29/04.06.2013) “Əmək və biliklə” ordeninə layiq görülmüşdür.  

Dilqəm Tağıyev  SSRİ EA Kataliz üzrə Şurasının üzvü (1989), Nyu York Elmlər Akademiyasının (1994), Beynəlxalq Seolit Assosiasiyasının (2001), Amerika Kimya Cəmiyyətinin (2003), Rusiya Təbiətşunaslıq Akademiyasının (2013) və Beynəlxalq Perspektiv Materiallar Assosiasiyasının üzvü (2018)  seçilmişdir.

Dilqəm Tağıyevin  elmi və pedaqoji fəaliyyətinə Dövlət səviyyəsində verilən qiymət 1983-cü ildə kimya və kimya texnologiyası sahəsində SSRİ Lenin Komsomolu Mükafatına layiq görülməsində, 1986-cı ildə ”Əməkdə fərqləndiyinə görə” medalı ilə təltif edilməsində, Azərbaycan EA Rəyasət Heyətinin (1989) və Səhiyyə Nazirliyinin (1999) təşəkkürlərində, 2000-ci ildə ”Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi” fəxri adına layiq görülməsində, 2007-ci ildə Azərbaycan MEA müxbir üzvü seçilməsində, 2010-cu ildə “Tərəqqi” medalı ilə təltif edilməsində, Azərbaycan MEA Rəyasət Heyətinin və Azərbaycan Tibb Universitetinin fəxri fərmanlarında, 2014-cü ildə AMEA-nın həqiqi üzvü seçilməsində öz  əksini tapmışdır.

Hal-hazırda Dilqəm Tağıyev Azərbaycan MEA-nın vitse-prezidenti, akademik M.Nağıyev adına Kataliz və Qeyri-üzvu Kimya İnstitutunun direktoru, ”Azərbaycan Kimya jurnalı”nın baş redaktoru, “Azərbaycan MEA-nın Məruzələri”, ”Azərbaycan MEA-nın Xəbərləri” jurnallarının, “ELM” qazetinin redaksiya şurasının, Respublika Elmi Tədqiqatların Əlaqələndirmə Şurasının, Azərbaycan Respublikası Narkomanlıga və Narkotik Vasitələrin Qanunsuz Dövriyyəsinə Qarşı Mübarizə üzrə Dövlət  Komissiyasının üzvü, AMEA Yüksək Texnoligiyalar Parkının Müşahidə Şurasının üzvü, AMEA Rəyasət Heyətinin nəzdində yaradılmış "Yalançı Elmə Qarşı Mübarizə Komissiyası"nın  sədridir.

JURNALLAR
Faydalı linklər